08/19/2017 - شنبه 28 مرداد 1396
مشاهده خبر

امام علی(ع) و مبانی عدالت دینی
1396/3/24 12:31:38 print

امام علی(ع) و مبانی عدالت دینی
یاسین عطایی

اگر بخواهیم از جایگاه عدالت در اندیشه های حضرت علی(ع) سخن بگوییم نمی توانیم از جایگاه عدالت در اندیشه دینی سخن نگوییم. بالاخره حضرت علی(ع) فرزند مکتب اسلامی است و این مکتب به عدالت به عنوان یکی از بزرگترین ارزشهای بشری و همچنین به عنوان صفت هستی و فرد و جامعه نظر دارد. در جایی ایشان می فرمایند که «العدل وضع کل شیء موضعه» یعنی عدالت، آن است که هر چیزی در جای خودش قرار گیرد. و یا «العدل اعطاء کل ذی حق حقه» عدالت، آن است که حق هر صاحب حقی، داده شود.
این آموزه ها در تفکر دینی معنا دارد که هر کس و هر چیز باید در جای خود باشد. در این تفکر طبیعت باید در جای خود باشد همانطور که انسان باید در جای خود باشد و موجودات و جانداران دیگر هم در جایگاه خود هستند. بر طبق این رویکرد ما حق نداریم بیش از آنچه وضع شده از طبیعت و دیگر موجودات و جانداران بخواهیم.
مشخص است که هنگامی که ایشان از عدالت سخن به میان می آورند، گاهی مواقع به عدالت در هستی نظر دارند و برخی مواقع به عدالت در رفتار انسانی و گاهی مواقع به عدالت به عنوان صفت جمع. با این همه به جهت سرشت مخاطبان آن حضرت جایگاه عدالت فردی در گفتار ایشان بسیار فربه و وسیع است به طور مثال ایشان در جایی اشاره دارند به اینکه عدالت بر درکی ژرف نگر و دانشی محققانه، و قضاوتی نیکو، و استواری در بردباری استوار است. واضح است که این جملات شخصیت انسانی فضیلت مند را مورد توجه خود قرار می دهد. از سوی دیگر از این گزاره ها گونه ای کدهای اخلاقی برای اخلاق باور هم قابل استنباط است. یعنی نه تنها ما باید در مقام عمل عدالت را رعایت کنیم و حق هر کس را به او بدهیم و دزدی و ریاکاری و ستم را رها کنیم، بلکه در سطح تفکر هم باید در این زمینه پیش قدم باشیم. هنگامی که ایشان بر قضاوت نیکو یا بر درکی زیاد و یا بردباری تکیه و تأکید می کنند ما را به این نکات تذکار می دهند
در این میان گونه ای عدالت حقوقی هم از مشی و مرام ایشان قابل استنباط است که هرنکته ای که در این باب در اینجا بگوییم، تکرار مکررات گفته ایم. ایشان به جد دغدغه آن را داشتند که هرکس که در جامعه زندگی می کند، از حمایت حقوقی و شرعی برخوردار باشد، حتی اگر چنین فردی مسلمان نباشد. ایشان مروج گونه ای عدالت سیاسی فضیلت محور هستند. در بیان امام علی(ع)، هیچ فاصله ای بین سیاست و عدالت نیست. ایشان فقط سیاستی را مفید و حقیقی می دانند که این سیاست بر اساس و مبنای عدالت استوار باشد
به طور مثال می گویند «خیر السیاسات العدل» برترین سیاست ها، عدالت است. «العدل خیر الحکم» عدالت، برترین قضاوت است. «العدل حیات الاحکام» عدالت، روح و حیات احکام است. «جمال السیاسه العدل فی الامره و العفو مع القدره.” زیبایی سیاست، عدالت در حکومت و بخشش در موضع قدرت است
«ملاک السیاسه العدل» ملاک و محک سیاست، عدالت است. به همین جهت است که برخی از پژوهشگران معتقدند: کلید شخصیت حضرت علی عدالت و شجاعت است. این دو را اگر تبارشناسی کنیم به یکی می رسیم که همان عدالت باشد. زیرا حتی شجاعت ایشان هم ناشی از تأکید فراوان بر مفهوم و ارزش مهم عدالت است
پس واضح است که در این تفکر، اگر عدالت در سه سطح هستی و فردی و جمعی رعایت شود، ما هم در عرصه اقتصادی دارای عدالت خواهیم بود و هم در عرصه سیاسی، هم در عرصه فرهنگی و هم در عرصه علمی. این نگاه به عدالت چنان که باید در مقام نظر، نظریه پردازی و واکاوی شود، باید در مقام عمل هم مورد توجه قرار گیرد. یعنی اینکه ما باید این پرسش را از خود بکنیم، چرا نتوانسته ایم در مقام عمل بسیاری از این آموزه های الهی و مهم را پی گیری کنیم و چرا تا رسیدن به یک جامعه عادلانه راه و مسیری طولانی را پیش روی خود داریم
ما چندین تفکر متمایز در مورد عدالت داریم که در یکی عدالت را صفت فرد در نظر می گیرد و در دیگری عدالت را صفت رفتار و دیگری عدالت را صفت نهادهای اجتماعی. آن تفکری که عدالت را صفت فرد در نظر می گیرد، در یونان باستان وجود داشته و از آنجا به ما رسیده است.
تفکر جدید عدالت را بیشتر به عنوان صفت رفتار و جمع در نظر می گیرد. دغدغه بشر جدید این بوده است که بداند کدام عمل عادلانه است و کدام عمل از عدالت فاصله دارد. همچنین پرسش این است که نهادهای اجتماعی چگونه می توانند با مکانیزمهایی خاص عدالت را به دست بیاورند. عدالت اقتصادی چگونه تأمین می شود و ما چگونه می توانیم به عدالت سیاسی و عدالت فکری و فرهنگی برسیم. اینها دغدغه هایی هستند که به طور مثال ما در کدام نظریه معروف رالز نظریه ای در باب عدالت هم ملاحظه می کنیم.
گفتیم می توان در تفکر دینی عدالت را هم صفت فرد در نظر گرفت و هم صفت رفتار و هم صفت جمع. علاوه بر این طبق آموزه های دینی جهان و هستی در ذات خود عادلانه هستند. به تعبیر دیگر در این تفکر جهان و هستی نسبت به خوب و بد بی تفاوت نیست، چنان که نسبت به تک تک رفتارها و افکار و منشهای دیگر واکنشی را از خود نشان می دهد. حضرت علی(ع) فرزند چنین تفکر و مکتبی است. دیدیم که کلید شخصیت وی مفهوم عدالت است که با آن دیگر ارزشهایی را که وی واجد آن بوده چون حکمت و شجاعت را هم می توان تبیین کرد. طبق این رویکرد، عدالت یک ارزش نیست، بلکه مجموعه همه ارزشهاست. همه ارزشها با آن تعریف می شوند و جزو آن قرار می گیرند..

rating
  نظرات

هیچ نظری ثبت نشده است.

نام شما
پست الکترونیک
وب سایت
عنوان
نظر
تصویر امنیتی CAPTCHA
کد را وارد کنید
چندرسانه ای
چندرسانه ای
موزه هنرهای ملی

نظرسنجی
به نظر شما ریس جمهور آینده کدام مساله را در اولویت مسائل دولت خود قرار دهد؟



ثبت نظر  مشاهده ی نتیجه  انصراف
آخرین اخبار